kulubot na kamay ni Inang

Mauna na kayo busog pa ako,
sabi ni Inang habang nakapamintana
at nakatanaw sa malayo.

Nag-unahan ang patpat
naming mga daliri sa pagkurot
sa tuyo at tutong na magpapakalma
sa aming tiyan sa buong magdamag.

Habang iniimis ni Inang ang dulang,

Sa sulok ng aking mata,
naaninag ko
ang kulubot niyang kamay,
parang manok na tumutuka
sa mga butil na nalaglag
mula sa aming mga daliri at bibig.

Sinakal ako ng tanawing iyon –

patagong isinusubo ni Inang
ang mga mumong nakapuslit
sa bagsik ng aming gutom.

santambak

(kay azul)

Linggo ng umaga,
binuklat ng boses mo ang aking mga mata,
hinaplos ng iyong ngiti
ang balikat kong halos malinsad
sa bigat
ng trabaho’t alalahanin.

At hiniling kong tumigil
ang oras,
nang makapiling ko pa
ang musmos na tuwa
sa iyong mga pilik,
at ang awit
sa matabil mong dila.

Katabilang kahapon ay pinangatal
at pinasigok ng galit
na sumirit
mula sa aking mata,
bibig at kamaong madalas
na hindi makakilala
ng paglalambing sa iyong kakulitan.

Kung masisilo ko lamang ang araw
at maiaangat ito nang mas matagal pa –

gusto ko pang makipaglaro
at mang-asar
at mag-sori

at matulog na yakap ka;

pero dama ko na ang pagaspas
ng takipsilim, isinisipol na ng hangin
ang pahimakas ng liwanag.

Sinusundo ng ako sa dilim.

parang kinukuyumos na papel

bawat tunog
bawat kaluskos

ay bateryang nagpapatakbo
sa aking bunso
papunta sa pinto

sa pagbabakasakaling iyon na
ang kaniyang ina

madaling-araw
na rin siyang natulog kagabi
nakipagbuno sa antok
sa paghihintay

sa pangako
kong beybleyd

na hindi ko pa rin
nabibili hangga ngayon

parang kinukuyumos
na papel
ang aking loob

habang minamasdan siyang
pilit na ibinubuka

ang mata
at kinakaladkad ang paa
papunta sa pintong
kinakalmot

ng gutom
at nangungulilang pusa

paninimbang

(kay luntian)

Mula sa madalas
na pagkabyos
ng iyong paa sa pedal,
paggewang ng puwit sa upuan,
at pangangatal ng kamay
sa handle bar;

mula sa mga galos at bukol
na balato ng madalas na pagsemplang;

dahan-dahan mong natutuhan
ang paninimbang
na singgaan
ng balahibo ng ibon,

ang pagpadyak na singtiyak
ng pagsudsod ng araro sa putik.

Natutuhan mong palayain
ang iyong mata
mula sa pagkapako sa ikot ng gulong,
tungo sa paggalugad sa lawak
ng kalsada.

Maglaho-lumitaw ka sa aking paningin –
lulunukin ka ng balumbon ng mga dahon,
at muli ka nilang iluluwa.
Iwan-datnan mo akong nagmamasid
sa mga talulot ng bulaklak
na isinasaboy
ng iyong halakhak.

Habang tumatahip
sa tuwa’t kaba
ang aking dibdib.

atungal ng elepante

Parang atungal ng elepante di ba ‘tay?
tanong ng aking anak, isang hapong
nakakalumbaba niyang pinanonood

sa bintana ng inuupahan naming kuwarto,
ang abuhing posteng-usok na iniluluwa
ng isang di-kalayuang pabrika ng plastik.

Tanong itong dumamba sa sinapupunan
ng aking utak na agad namang nagluwal
ng panibagong palaisipan: wala na bang

katuparan ang paulit-ulit na mga pangako
ng pag-unlad? Edukador ako ng karapatang
pantao; gusto kong damhin sa mga mata

ng aking anak ang liyab ng binibigkas kong
mga talumpati tungkol sa bagong kaayusang
kikilala sa pagkatao ng bawat tao. Gusto kong

apuhapin sa kanyang kawalang-muwang
ang timyas ng huklubang pangako: daigdig
na malaya sa pangamba at pangangailangan.

Samantala, batid kong sa malao’t madali’y
makakasalamuha na rin niya ang pagdarahop
na nasasalag pa ng kayod-makinang trabaho

namin ng kanyang ina; madarama na rin niya
ang mga impit na sigok na nagkukubli sa likod
ng aming mga ngiti. Makakadaupang-palad

na rin niya ang dapithapon ng pribelihiyo
ng kaniyang kamusmusan, at pakikipagpiko
sa mga elepante ng kaniyang imahinasyon.

awa ng kapitbahay

Wala kaming bigas noon,
wala ni asin;

Pero hinugasan pa rin ni Inang
ang malinis na naming kaldero.

Napansin kong mas madiin
ang tila walang direksyong
pagkaskas niya ng abo
sa paligid nito –

nakatutulig ang taginting
na nagtatagisang takip
at bunganga ng kalderong
sinadya yata niyang pag-umpugin.

Mayamaya’y inutusan ako ni inang
na humingi ng kapirasong dupungan
sa di niya kakibuang kapitbahay.
(Gayong meron naman kaming posporo.)

Wala kaming bigas noon, wala ni asin
pero nagparingas pa rin ng kalan si Inang.

Dati sa isang ihip lamang niya,
maririnig ko na ang hagikhik ng apoy;
pero noong araw na iyon
wala akong nasilip ni katiting na baga,
kahit sinusuob na ng usok
ang bawat sulok ng aming kubo.
(at bakit nga ba sariwang daho’t sanga
ng madre cacao ang ipinanggatong niya?).

Saka ko na lamang malalaman
kung bakit ginawa iyon ni inang –

upang salagin ang sagpang
ng mas mabagsik pa kaysa gutom
na awa ng aming kapitbahay.

AGAW-TULOG

1.
Ilang libong panaginip ang kailangan upang ako’y gumising?

Inalalayan ako ng isang kulubot na kamay pero putikan ang pampang
at nag-atubili akong humakbang, agad umatras ang aking mga daliri
nang dilaan sila ng tubig. Kaylamig ng madaling-araw!
Pero mahigpit ang paanyaya ng may-ari ng kulubot na kamay.
Wala siyang mukha, tanging ang malamlam niyang mata
ang nakikipag-usap, bawat titig niya ay kuryenteng pumipitlag
sa aking puso, bumubulong: karugtong ka ng aking hininga,
nuno ako ng iyong mga ninuno.

Pero ano pa ang babalikan ko sa bayang nilamon na ng mga alon?
Malayo at madilim ang kanlungan ng una kong uha,
nakalibing na sa tubig at putik ang sinilangang bayan.
At bakit kailangan pang apuhapin ang ilog-Bundang
na nag-iwi sa aking inunan?

Pumihit ang aking ulo, nagtangkang bumalik sa ligamgam
ng unan; pero tumubog na sa tubig ang aking puso
at iglap na tumubo ang aking pusod, pumulupot sa tadyang
ng panauhin kong walang mukha. Hinigop kami ng higanteng uli-uli.
Kumiwal ang aking buntot – kaygaan palang maging tutuuyok:
supling ba ako ng palaka o butil ng tamod?

Singdilim ng gabi sa gubat ang ilalim ng dam pero tiyak
ang aking pagkawag at pag-usad. Kinapa ko ang aking pusod;
kumaluskos ang mga nakakapit na tulya at talaba.
Nasaan ang aking panauhin, ang aking tagasundo? Walang sumagot,
walang kumibo. Wala ni isang tunog maliban sa tibok ng aking puso.

Mayamaya’y nasalat ng aking talampakan – na siya ko ring buntot –
ang lambot ng putik. At sa aking harapan, unti-unting humugis
ang isang krus, pasan ng dahan-dahang nabubuong pader ng lumang
simbahan ng Pantabangan. Umakyat ako sa kampanaryo at niyakap
ang damduhalang batingaw, bumakat sa aking dibdib ang kanyang mga titik:

San Andres Apostol. D. Pedro Buenaventura. Año. D. 1843.

2.
Umalingawngaw ang panganay na misa
ni fraile Antolin de Alincastre ng Espanya.
Kaykinang ng sable ng mga guardia sibil.
Parang tuod na nakaluhod sa harap ng kawayang altar
ang isang lalaking nakabahag. Sa tuktok ng krus, kumakampay
ang alampay ng nakapakong pagong. Umawit ang fraile:
In nomine Patris et Filii et Spiritus Santi. Elyat, datu ng mga Ilongot, binibinyagan kita sa pangalang Sebastian del Valle. Nalusaw at naging rosaryo ang plumahe ng agilang nakasuksok sa buhok ni Elyat.

3.
Biglang umalingawngaw ang isang musmos na tinig:
mâ-ê tugang-gang! mâ-ê tugang-gang!
Dumugo ang aking ilong, at nalaglag ang aking mga tainga.
Wala akong maintindihan gayong nagmumula sa aking bibig ang tinig,
gayong kasabay ito ng pintig ng aking dibdib:
mâ-ê tugang-gang! mâ-ê tugang-gang!
Tumatangis na tumalilis ang kalaro kong batang Ilongot,
halos liparin niya ang bundok ng Susong-Dalaga.
Mayamaya, tumambad sa akin ang aking sarili: tumatawid sa pilapil,
sunong ang bakol ng pananghaliang ihahatid ko
sa mga manananim ng sibuyas sa Sitio Abuyo.
Ano ang ibig sabihin ng mâ-ê tugang-gang.
Hindi ko alam, hindi ko alam. Umagos ang aking luha,
inanod ang simbahan, natunaw ang bakal na krus at umalimbukay
ang mga balumbon ng ulap na kalawang.

4.
Kabilugan ng buwan. Yumayanig sa nagsasalimbayang indak
ang makinis na lupang napapalibutan ng mga kubo,
umaalingawngaw ang mga pinapalong gong at biyas ng kawayan,
kumikintab ang ngiti ng buwan sa talim ng mga fal-feg at fong-kao
habang iwinawasiwas, pinaiikot ng mga mananayaw-mandirigma.
(Ilang baboy-damo na kaya ang binutas nila ang tagiliran?
Ilang Kristyano na kaya ang kanilang pinugutan?)

Pumalahaw si Elyat, kumawag sa kumot na nakasakbat
sa likod ng kanyang amang umaawit ng baliwayway:

Ta alim’bawa we maduken bilay mo
Sicapo ma manalima di’ke…
Atembawa sumican capo Ossong,
Sica ma mañgoma

Kasabay ng buka ng aking bibig:
… kapag nagkaroon ka ng mahabang buhay,
aalagaan mo ako sa aking pagtanda;
kapag binata ka na, aking anak,
ikaw naman ang hahalili sa akin sa bukid.

Nilamon ng kulog ang lahat ng tunog at tinig.
Mayamaya’y tumaginting ang talim ng badang,
nakipagtagisan sa mga siit at puno ng talahib.
Iniluwa ng kadawagan ang isang lalaking nakabahag:
madiin ang kanyang hakbang, itinatatak sa lupa
ang panganay na yapak sa iluluwal na bulaos.
Di nagtagal, sumipol ang isang kaingin,
sinaliwan ng awit ng isang babaeng nagdadalang-tao.

Sa sinapupunan ng basal na gubat,
sa gilid ng humahalakhak na ilog,
tumubo ang isang kubo,
umuha ang isang sanggol.
Isinilang ang isang tribo.

5.
In nomine Patris et Filii et Spiritus Santi. Dagling dumanak ang dilim.
Nagkalansingan ang nagpipingkiang mga sable at badang.
Sumirit ang dugo, gumulong ang mga ulong gumambala sa kaputian
ng mga bulaklak ng talahib. Credo in Deum Patrem omnipotentem,
dumagundong ang mga kanyon. Creatorem caeli et terrae.
Et in Iesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum
Nanginig ang mga bato at nagpista sa laman at lamad
ang mga damong Makahiya. Muling umindak ang mga talampakan
at umalimpuyo ang alikabok. qui conceptus est de Spiritu Sancto,
natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus,
mortuus, et sepultus, descendit ad infernos – pumaimbulog sa langit
ang mga alipato at palahaw ng nagliliyab na tribo,
sumundo ng sigwa:

Lupaypay na pakpak bakit ihihimlay
mga puno’t dampa’y tupok na kalansay?

6.
Bumukaka ang aking bunganga:

may bagong silang,
may bago nang buhay,
bagong bansa, bagong galaw
sa bagong lipunan,
nagbabago ang lahat –

Umangil ang mga makina at higanteng lagare,
tumimbuwang ang mga puno at nalunod ang mga gulod, pilapil at ilog.
Nagbalik si Minggan, ang higanteng mangingibig
ng isang diwatang may koronang waling-waling.
Hatak ng higante ang karitong puno ng buldoser at armalayt.
Sa isang iglap – naghihilik pa ang mga manok –
naitayo niya ang dam. Pero nasaan ang gantimpalang
pag-ibig ng diwatang may koronang waling-waling?

Nasaan si Maria Sinukuan?

Misioneros del Sagrado Corazon, Cebu City. 2:49 n.u.
03 Agosto 1983

TULOG NA HIPON

Hinagod ako ng lamig ng umaga,
mula talampakan hanggang batok
Nanginig ang aking gulugod.
Wala nang mas tatamis pa sa pagbaluktot,
tulad ng hipong inaanod ng agos.
Umaga itong ayaw kong bumangon,
pero masidhi ang babala ng mga kulisap –
wala silang tigil sa pagsilbato,
at katok nang katok ang mga butiki,
tumataghoy ang mga tuko: Bangon!

Sumisilip na ang mga abuhing ulap,
Sumisingit sa mga siwang ng pader
na mga dahon at sanga ng kahoy-gubat.

Hiningahan ko ang aking mga palad,
saka kinuskos at idinampi sa aking pisngi.
Dinama ko ang ligamgam ng sariling dugo.
Umaga itong ayaw kong bumangon,
gusto ko na lamang bumaluktot na parang hipon
at magpatianod sa agos ng paghimbing.

Pero basag na ang oyayi ng panaginip;
Nambubulabog na ang bulyaw ng bangungot.

Los Baños: 3:36 n.u
27 Hulyo 2007

KALAN

Inagaw ng agiw ang tikas ng mga tungko.
Masdan ang abo: pulbos na latak ng pagtatagisan
at pagtatagusan ng apoy at pagkalam ng utak at sikmura.
Sapat bang iguhit lamang sa noo ang krus na abo
ng sala-salabid na panaginip na kinalinga ng kalan?
Masdan ang mga tungko: mga ulilang alila,
ulirang tanod ng samutsaring pagbabanyuhay.
Sinong makapagsasabing nanatili silang tahimik?
Sa pag-indak ng liyab, hindi kaya sila naganyak umawit?
Singdilim ng alkitran ang gabing nakakapit
sa kanilang katawan; pero pakinggan: dumadaloy
ang ilog sa kanilang mga pusod, humalakhak pa rin
ang apoy na kaylaong kaulayaw ng luwad at bakal.

San Enrique, Antique. 11:09 n.g.
07 Nobyembre 1992

WALANG KAMATAYANG PAG-IBIG

Laksa-laksang kuto ang bumukal sa ulo mo Impo
noong tanghaling binulaga ako ng iyong bangkay.
Ilang milyong kuko ang kailangan para matiris
ang ganito karaming kuto? Parang kinakamot na yero
ang kaluskos ng kanilang mga paa sa nangangalirang
mong buhok. Ikapitumpong taon noon mula nang unang pumatak
ang dugo ng iyong pagdadalaga,
ikapitumpong taon ng panunuyo ng iyong mangingibig.

Walang nakagupo sa panunuyong iyon –
hindi ang pagpapakasal mo kay Ingkong,
hindi ang pagsilang ng inyong panganay
at labindalawa pang sumunod na supling,
hindi ang paglubog ng bayang Pantabangan,
hindi ang pagkalulong mo sa alak.
Ipinangako niya ang lahat, mula sa mga ligaw na bulaklak
hanggang sa katiyakan ng kinabukasan ng iyong kaapu-apuhan.
Wala siyang hininging kapalit maliban sa iyong puso,
na habambuhay mong ipinagkait. Anong bakal ang taglay
ng iyong dibdib at hindi ka natinag ng gayong pangako?

Isang dapit-hapon, hinuhukay mo ang bagong tubong Guyabano
para ilipat sa likod-bahay. Nang iangat mo ang puno,
biglang hinigop ng lupa ang hawak mong gulok,
puluhan lamang ang naiwang nakalitaw. At may naulinigan ka:
natungkab na bato? o nayuping lata? o nabasag na bote?
Biglang sumangsang ang hangin, sumirit ang init
ng pamilyar na titig sa iyong batok. Kumaripas ka papanik ng bahay,
nagtalukbong ng tatlong makakapal na kumot,
yumugyog ang buo mong katawan – isang tanawing
paulit-ulit kong masasaksihan hanggang noong tanghaling
natagpuan kitang wala nang buhay.

Ilang sandali, nakatulog ka at muling dinalaw ng iyong mangingibig.
Parang nag-uumpugang bato ang kanyang boses:
“Bakit ka natakot kanina mahal ko?” Hinanap mo ang pinanggalingan
ng tanong, pero tulad ng sa paulit-ulit mong panaginip,
sangsang ng hangin lamang ang nasagap ng iyong mga mata.
“Tingnan mo ang iyong tinakbuhan mahal ko,” masuyong dagundong ng boses. At tumambad sa iyo ang tapayang nabasag ng gulok ang takip,
umaapaw sa ginto at pilak. “Hanggang sa kapu-apuhan ng apo mo Julia,
walang maghihirap mahal ko.”

Nang palubugin ang Pantabangan, nang lamunin ng tubig
ang Pasong Kabayo – ang gubat na pinaniniwalaan mong kuta
ng iyong mangingibig, pitong araw at gabi kang nag-nobena
kay San Andres, nagpasalamat sa katapusan ng iyong ligalig.
Sa kauna-unahang pagkakataon, nawala ang singasing ng alak
sa samyo ng nganga sa iyong bibig. At habang nagluluksa
ang buong bayan sa pagkalunod ng inyong mga ilog, bukid, at gubat
parang Piloklok namang lumilipad ang iyong ngiti at halakhak.
Agad napuno ng sarisaring bulaklak ang ating bakuran –
lumiyab sa dilaw at pulang santan ang ating bakod;
nagsalitan sa araw at gabi ang bango ng camia at dama de noche;
araw-araw, humahalimuyak sa samyo ng sariwang rosas ang ating altar;
walang pahinga sa pamumulaklak ang bugambilyang
nakabalantok sa tarangkahan.

Nang minsang tanungin kita tungkol sa iyong mangingibig,
Saksi sa iyong salaysay ang simoy ng dalisay na hangin
sa ating bakuran. “Mayaman sana tayo ngayon, Impo,”
himutok ko habang nakikipagtitigan sa butas kong tsinelas.
Noon ko nalaman ang dahilan ng walang patid mong pag-inom
ng sioktong, ng madalas mong panginginig sa takot,
ng pagtakas ng kislap ng iyong mata, ng pagbubuhul-buhol
ng iyong buhok – bangungot na nabulabog ng dam
at ipinagkatiwala mo na sa mga alon. Sabi mo noon :
“Minsan ko lamang siya nasulyapan, pero pumikit ako agad
at nakiusap na kung talagang mahal niya ako,
huwag na huwag siyang magpakita sa akin. Nagmakaawa ako sa kanya.”
Pagmamakaawang sinunod naman ng iyong mangingibig.

Wala nang bakas ng bagabag sa iyong mukha noong umagang iyon,
parang nagkuwento ka lamang tungkol sa mga tagabulag
na dumudukot sa mga batang ayaw matulog sa tanghali.
Nanatili ang aliwalas ng iyong ngiti
kahit na noong mamatay si Ingkong, kahit noong mag-asawa
ang inyong bunso at dalawa na lamang tayo sa bahay.
Hiniling ko noon na sana bindi na bumalik ang iyong bangungot,
ang ating bangungot.

Pero anong hininga ang taglay ng iyong mangingibig?
Pagkatapos mong magbabang-luksa kay Ingkong,
muli kang nilusob ng matinding takot. Nangatog
ang buo mong katawan, umurong ang iyong dila
at hindi ka na nakapagsalita mula noon. Parang tagusang bubog
ang mga mata mo pero wala akong maaninag
kundi makapal na balumbon ng ulap.

Makalipas ang tatlong araw, dinatnan kitang nakabulagta sa balkon,
bumabalong ang kuto mula sa buhul-buhol mong buhok.
Hindi ko mawari ang sangsang na nakakapit sa hangin.
Nang ayusin ko ang iyong bangkay, napansin ko ang mga hibla
ng buhok ng kabayo sa nakakuyom mong kamao. Nanlaki ang aking ulo
at gumapang ang kilabot sa buo kong katawan.
Dinalaw ka ng iyong mangingibig, na kailanman man
ay hindi mo ginawaran ng kahit karampot na ngiti.

Paano nga ba ibigin ang isang nilalang na kahit sa panaginip
ayaw mong tingnan? Paano mo nga ba iibigin Impo,
ang isang tikbalang?

Diaat, Ma. Aurora. 11:29 n.g.
30 Abril 1979